ایرفا irfa rahbord journal راهبرد علمی پژوهشی پژوهشکده تحقیقات راهبردی علوم سیاسی مقاله علمی مجمع تشخیص مصلحت نظام
Document Type : Original Article
Article Title Persian
Author Persian
جنگ معمولاً در قالب پیامدهای نظامی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی مطالعه میشود، اما آثار آن به این حوزهها محدود نمیماند. جنگ میتواند نحوهای را که افراد و گروههای اجتماعی درباره زندگی مطلوب، جامعه مطلوب و آینده مطلوب میاندیشند نیز تحت تأثیر قرار دهد. مقاله حاضر با طرح مفهوم «رویای اجتماعی» میکوشد تجربه جنگ ۴۰روزه ایران در سال ۲۰۲۶ را از این زاویه بررسی کند. منظور از رویای اجتماعی، تصویر جمعی، معنادار و آیندهنگر از زندگی مطلوب و جامعه مطلوب است؛ تصویری که در بستر فرهنگ، تجربه تاریخی، شرایط اقتصادی و سیاسی، روابط اجتماعی و روایتهای مسلط و رقیب شکل میگیرد و در عین حال میتواند دستخوش بازسازی و مناقشه شود. مقاله با بهرهگیری از ادبیات جامعهشناسی آیندههای تصورشده، فرهنگ، هویت، حافظه جمعی و مطالعات جنگ، هفت بعد برای تحلیل رویای اجتماعی پیشنهاد میکند: امنیت، هویت و تعلق، استقلال و منزلت، زندگی عادی و کرامت، عدالت و شأن اجتماعی، مشارکت و رابطه جامعه و دولت، و آینده و امید. سپس نشان میدهد که جنگ ۴۰روزه، از طریق برهمزدن امنیت روزمره، آشکارکردن ارزش زندگی عادی، تشدید تجربه آسیبپذیری، بازتعریف برخی معانی هویت و استقلال، و انتقال تجربه جنگ به حافظه جمعی، میتواند زمینه بازآرایی این ابعاد را فراهم کند. با این حال، شواهد موجود برای ادعای تغییر یکپارچه و قطعی رویای اجتماعی ایرانیان کافی نیست. دادههای پیمایش GAMAAN در ژوئن ۲۰۲۶ نشان میدهد که پس از جنگ، فشار اقتصادی، تورم، سلامت خانواده، دسترسی به دارو و از دست رفتن درآمد در شمار مهمترین نگرانیهای پاسخدهندگان قرار داشته است؛ یافتهای که با برجستهشدن بعد «زندگی عادی» سازگار است، اما بهتنهایی تغییر رویای اجتماعی را اثبات نمیکند. مقاله استدلال میکند که اثر جنگ بر رویای اجتماعی را باید در قالب سه فرایند «تداوم»، «بازتعریف» و «جابهجایی» بررسی کرد. بر این اساس، جنگ نه الزاماً آفریننده یک رویای اجتماعی جدید، بلکه میتواند «شوک اجتماعی مولدِ امکان بازآرایی افق مطلوب زندگی و آینده» تلقی شود. نتیجه اصلی آن است که بازسازی پس از جنگ فقط بازسازی زیرساختها نیست؛ بلکه بازسازی اعتماد، معنا، حافظه و افق آینده نیز بخشی از آن است.