ایرفا irfa rahbord journal راهبرد علمی پژوهشی پژوهشکده تحقیقات راهبردی علوم سیاسی مقاله علمی مجمع تشخیص مصلحت نظام
Iranian Review of Foreign Affairs

Iranian Review of Foreign Affairs

ادراک نخبگان ایرانی از چین: چالش‌ها و فرصت‌ها

نوع مقاله : Original Article

نویسنده
دانشیار گروه روابط بین‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22034/irfa.2026.238527
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل نگرش نخبگان ایرانی نسبت به نقش چین در ایران و نظام بین‌الملل و ارائه توصیه‌های سیاستی مبتنی بر یافته‌های میدانی انجام شده است. چارچوب نظری مطالعه ترکیبی از رویکرد سازه‌انگارانه ـ که بر ساخته‌شدن اجتماعی واقعیت‌های سیاسی تأکید دارد ـ و رویکردهایی است که بر تأثیر افکار عمومی و نخبگان در فرآیند شکل‌گیری سیاست خارجی تمرکز می‌کنند. در این تحقیق با استفاده از روش پیمایشی و پرسش‌نامه محقق‌ساخته، نگرش ۲۵۰ نفر از نخبگان دانشگاهی، اقتصادی و رسانه‌ای ایران در چهار متغیر «عملکرد»، «اعتماد»، «اهمیت» و «فرصت» و در سه حوزه اقتصادی، فرهنگی–اجتماعی و سیاسی–امنیتی سنجیده شده است.
یافته‌ها نشان‌دهنده نگرشی چندبعدی مبتنی بر واقع‌گرایی راهبردی است. در حوزه اقتصادی، نخبگان ضمن پذیرش جایگاه ممتاز چین به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی اقتصاد جهانی، گسترش روابط تجاری با این کشور را فرصتی برای ایران تلقی می‌کنند. با این حال، بر ضرورت تنوع‌بخشی به بازارها، پرهیز از انحصارگرایی، تفکیک نقش چین در بخش انرژی، و انتقال فناوری به‌جای وابستگی صرف تأکید دارند. سطح اعتماد در این حوزه به‌دلیل نگرانی درباره کیفیت کالاها و عدم قطعیت نسبت به تعهدات بلندمدت، نسبتاً پایین ارزیابی شده است.
در حوزه فرهنگی–اجتماعی، نخبگان عمدتاً چین را فرصتی برای توسعه گردشگری، تبادلات دانشگاهی و تعاملات فرهنگی می‌دانند؛ اما سطح آگاهی جامعه ایرانی از ابعاد فرهنگی و اجتماعی چین را محدود ارزیابی کرده و بر ضرورت شکل‌گیری تعاملات عمیق، دوسویه و عاری از نگاه دستوری تأکید می‌کنند.
در حوزه سیاسی–امنیتی، اگرچه نقش بین‌المللی چین و اهمیت آن برای ایران مورد تأیید است، اما به‌دلیل سابقه رفتاری مبهم و مبتنی بر منافع پکن در سازمان‌های بین‌المللی و منطقه خاورمیانه، سطح اعتماد پایین ارزیابی می‌شود. نخبگان بر حفظ استقلال راهبردی منطقه‌ای ایران، بهره‌گیری هدفمند از حمایت چین در نهادهای بین‌المللی و پرهیز از بنا نهادن سیاست خارجی بر محور رقابت چین و ایالات متحده تأکید دارند.
در جمع‌بندی، مقاله با قرار دادن مفهوم «منافع ملی» به‌عنوان حلقه اتصال میان نگرش نخبگان و سیاست‌گذاران، بر ضرورت تدوین راهبردی فعال، هوشمند و مبتنی بر منافع ملی در قبال چین تأکید می‌کند؛ راهبردی که ضمن بهره‌گیری از فرصت‌های همکاری، بر حفظ استقلال راهبردی، تنوع‌بخشی به روابط خارجی و افزایش قدرت چانه‌زنی ایران متمرکز باشد.
کلیدواژه‌ها